Rare Earths คือ อะไร? ทำไมจึงเป็นต้นเหตุ Trade War รอบใหม่?

เมื่อวันที่ 10 ตุลาคม 2025 ที่ผ่านมา เป็นช่วงเวลาแห่งความตึงเครียดครั้งประวัติศาสตร์ของเศรษฐกิจโลก เมื่อความขัดแย้งทางการค้าระหว่างสหรัฐอเมริกาและจีนได้ทวีความรุนแรงขึ้นสู่ระดับใหม่ แต่ครั้งนี้ไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของกำแพงภาษี แต่เป็นความขัดแย้งที่หยั่งรากลึกลงไปถึง “ต้นน้ำ” ของห่วงโซ่อุปทานเทคโนโลยีโลก โดยมี “แร่ธาตุหายาก” (Rare Earth Elements – REEs) เป็นศูนย์กลางของสมรภูมิ บทวิเคราะห์นี้จะเจาะลึกถึงความสำคัญของแร่ธาตุเหล่านี้ การครองความได้เปรียบเชิงโครงสร้างของจีน และนัยสำคัญจากมาตรการควบคุมการส่งออก ล่าสุดที่จะเปลี่ยนภูมิทัศน์การแข่งขันไปตลอดกาล

Rare Earths คืออะไร? ทำไมจึงเป็นต้นเหตุ Trade War รอบใหม่?

แร่ธาตุหายาก” (Rare Earth Elements – REEs) เป็นชื่อเรียกกลุ่มธาตุที่มีความสำคัญอย่างยิ่งยวดต่อเศรษฐกิจและเทคโนโลยีในศตวรรษที่ 21 ถึงแม้ชื่อจะบ่งชี้ว่า หาได้ยาก แต่ในความเป็นจริงแล้ว ธาตุเหล่านี้มีอยู่ค่อนข้างมากในเปลือกโลก ความท้าทายที่แท้จริงไม่ได้อยู่ที่ความขาดแคลนทางธรณีวิทยา แต่อยู่ที่กระบวนการสกัดและแปรรูปให้มีความบริสุทธิ์สูง ซึ่งมีความซับซ้อน ต้นทุนสูง และส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมอย่างมีนัยสำคัญ

ตามนิยามทางวิทยาศาสตร์ที่ยอมรับกันโดยทั่วไป แร่ธาตุหายากประกอบด้วยกลุ่มธาตุเคมี 17 ชนิด ในตารางธาตุ ได้แก่ กลุ่มแลนทาไนด์ (lanthanides) 15 ชนิด ร่วมกับสแกนเดียม (scandium) และอิตเทรียม (yttrium) ซึ่งมักพบอยู่ด้วยกันในแหล่งแร่ธรรมชาติ

คุณสมบัติอันเป็นเอกลักษณ์ : หัวใจของเทคโนโลยีสมัยใหม่

สิ่งที่ทำให้แร่ธาตุหายากมีความสำคัญอย่างยิ่งยวด คือ คุณสมบัติเฉพาะตัวทางแม่เหล็ก, เคมีไฟฟ้า และการเรืองแสง (luminescence) ที่ธาตุอื่นไม่สามารถทดแทนได้ คุณสมบัติเหล่านี้เป็นกุญแจสำคัญที่ช่วยให้นักวิทยาศาสตร์และวิศวกรสามารถพัฒนาเทคโนโลยีให้มีขนาดเล็กลง, มีประสิทธิภาพสูงขึ้น และมีสมรรถนะที่ก้าวกระโดด ซึ่งเป็นรากฐานของนวัตกรรมในหลากหลายอุตสาหกรรม

การประยุกต์ใช้งานในอุตสาหกรรมสำคัญ

จากคุณสมบัติอันเป็นเอกลักษณ์ดังกล่าว แร่ธาตุหายากได้กลายเป็นส่วนประกอบที่ “ขาดไม่ได้” ในเทคโนโลยีที่ขับเคลื่อนโลกยุคปัจจุบัน ข้อมูลเชิงวิเคราะห์จากหลายหน่วยงานได้ระบุถึงการใช้งานที่สำคัญ ดังนี้

เทคโนโลยีพลังงานสะอาดและยานยนต์ไฟฟ้า (Clean Energy & EVs)

• แม่เหล็กถาวรนีโอไดเมียม (Neodymium-Iron-Boron magnets) ซึ่งใช้ธาตุนีโอไดเมียม (Neodymium), พราซีโอไดเมียม (Praseodymium) และดิสโพรเซียม (Dysprosium) เป็นส่วนประกอบหลัก มีความสำคัญอย่างยิ่งยวดในการสร้างมอเตอร์ไฟฟ้าสมรรถนะสูงสำหรับยานยนต์ไฟฟ้า (EVs) และเครื่องกำเนิดไฟฟ้าในกังหันลม

อุตสาหกรรมอิเล็กทรอนิกส์และดิจิทัล (Electronics & Digital Industries)

• อิตเทรียม (Yttrium) และยูโรเพียม (Europium) ถูกใช้เป็นสารฟอสเฟอร์ (phosphors) ที่ให้สีแดงในจอภาพโทรทัศน์และหน้าจอสมาร์ทโฟน
• แลนทานัม (Lanthanum) ถูกใช้ในการผลิตเลนส์กล้องคุณภาพสูง เพื่อเพิ่มดัชนีการหักเหของแสงและลดการกระจายของสี
• แม่เหล็กขนาดเล็กที่ทรงพลังในฮาร์ดดิสก์ไดรฟ์, ลำโพง และระบบสั่นของโทรศัพท์มือถือ ล้วนต้องพึ่งพาแร่ธาตุหายากเช่นกัน

อุตสาหกรรมป้องกันประเทศและการทหาร (Defense & Military Industries)

• ซาแมเรียม (Samarium) ใช้ในการผลิตแม่เหล็กซาแมเรียม-โคบอลต์ ซึ่งทนทานต่ออุณหภูมิสูงและมีความสำคัญต่อระบบนำวิถีของขีปนาวุธและเรดาร์
• เออร์เบียม (Erbium) ถูกใช้ในเลเซอร์ทางการทหาร และแกโดลิเนียม (Gadolinium) มีบทบาทในเทคโนโลยีเรดาร์และการถ่ายภาพทางการแพทย์

อุตสาหกรรมปิโตรเลียมและการกลั่น (Petroleum & Refining Industries)

• ซีเรียม (Cerium) ถูกใช้อย่างแพร่หลายในฐานะตัวเร่งปฏิกิริยา (catalyst) ในกระบวนการกลั่นน้ำมันดิบ เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการผลิตน้ำมันเบนซิน

ด้วยเหตุนี้ การที่แร่ธาตุหายากเป็นองค์ประกอบที่จำเป็นสำหรับเทคโนโลยีขั้นสูง, พลังงานสะอาด และยุทโธปกรณ์ทางการทหาร ทำให้การควบคุมห่วงโซ่อุปทานของทรัพยากรเหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงความได้เปรียบทางเศรษฐกิจ แต่ยังหมายถึง การกุมอำนาจต่อรองเชิงยุทธศาสตร์และภูมิรัฐศาสตร์ในเวทีโลกอีกด้วย

การครองความได้เปรียบเชิงโครงสร้าง จีนในฐานะผู้ควบคุมห่วงโซ่อุปทาน REE

หมายเหตุ : จีนสามารถใช้ “การควบคุมการส่งออก” เพื่อสร้างภาวะคอขวดในห่วงโซ่อุปทานได้

ความได้เปรียบของสาธารณรัฐประชาชนจีนในตลาดแร่ธาตุหายาก (Rare Earth Elements – REEs) ไม่ได้เป็นเพียงสถานะผู้นำด้านปริมาณการผลิต แต่เป็นความได้เปรียบเชิงโครงสร้างที่ครอบคลุมตลอดทั้งห่วงโซ่มูลค่า (Value Chain) ซึ่งเป็นผลมาจากวิสัยทัศน์และนโยบายอุตสาหกรรมที่ดำเนินมาอย่างยาวนานหลายทศวรรษ การทำความเข้าใจบทบาทของจีนในแต่ละขั้นตอนของห่วงโซ่อุปทานนี้ คือกุญแจสำคัญในการวิเคราะห์พลวัตทางภูมิรัฐศาสตร์เศรษฐกิจในปัจจุบัน

การครองความเป็นผู้นำด้านการสกัด

ขั้นตอนแรกของห่วงโซ่อุปทาน คือ การสกัดแร่ดิบจากเหมือง ซึ่งเป็นตลาดที่มีมูลค่าทั่วโลกประมาณ 2.3 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ ในขั้นตอนนี้ จีนดำรงสถานะเป็นผู้ผลิตรายใหญ่ที่สุดของโลกมาอย่างต่อเนื่อง โดยข้อมูลจากกรมสำรวจธรณีวิทยาแห่งสหรัฐอเมริกา (USGS) ระบุว่า ในปีล่าสุด จีนมีสัดส่วนในการผลิตแร่หายากจากเหมืองคิดเป็นประมาณ 70% ของปริมาณการผลิตทั้งหมดทั่วโลก การเป็นผู้นำในขั้นตอนนี้ เกิดขึ้นจากการมีแหล่งสงวนขนาดใหญ่ ควบคู่ไปกับการสนับสนุนจากภาครัฐที่ทำให้สามารถขยายกำลังการผลิตได้อย่างรวดเร็ว

การผูกขาดขั้นตอนการแปรรูป

ขั้นตอนที่สอง คือ การแปรรูป (Processing) ซึ่งเป็นขั้นตอนที่สำคัญและซับซ้อนที่สุด และถือเป็น “จุดคอขวด” (Bottleneck) ที่แท้จริงของห่วงโซ่อุปทานโลก ในตลาดที่มีมูลค่าราว 10 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ นี้ จีนมีสถานะใกล้เคียงกับการผูกขาดโดยสมบูรณ์ โดยควบคุมสัดส่วนการแปรรูปแร่ธาตุหายากของโลก มากกว่า 90%

ความซับซ้อนของขั้นตอนนี้ อยู่ที่กระบวนการทางเคมีที่ต้องใช้เทคโนโลยีขั้นสูงในการแยกธาตุหายากทั้ง 17 ชนิด ซึ่งมีคุณสมบัติทางเคมีคล้ายคลึงกันมาก ออกจากกันให้ได้ความบริสุทธิ์สูง กระบวนการนี้ไม่เพียงแต่ต้องใช้เงินลงทุนมหาศาล แต่ยังก่อให้เกิดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมอย่างมาก หากไม่มีการจัดการที่ดีพอ ในอดีตหลายประเทศรวมถึงสหรัฐอเมริกาเคยมีโรงงานแปรรูปเป็นของตนเอง แต่ต้องปิดตัวลงเนื่องจากไม่สามารถแข่งขันด้านต้นทุนและต้องเผชิญกับกฎระเบียบด้านสิ่งแวดล้อมที่เข้มงวด ด้วยเหตุนี้ แม้ประเทศอื่นจะสามารถสกัดแร่ดิบได้ ก็มักจะต้องส่งแร่เหล่านั้นไปแปรรูปในประเทศจีนอยู่ดี

ต่อยอดสู่ผลิตภัณฑ์มูลค่าสูง 

จากความได้เปรียบในขั้นต้นน้ำและกลางน้ำ จีนได้ต่อยอดความสำเร็จมาสู่ขั้นปลายน้ำ คือ การผลิตผลิตภัณฑ์มูลค่าสูง โดยเฉพาะอย่างยิ่ง แม่เหล็กถาวรนีโอไดเมียม (NdFeB permanent magnets) ซึ่งเป็นตลาดที่มีมูลค่าประมาณ 20 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ จีนเป็นผู้ผลิตแม่เหล็กชนิดนี้รายใหญ่ที่สุดของโลก ซึ่งเป็นส่วนประกอบสำคัญที่ขาดไม่ได้ในเทคโนโลยีสมัยใหม่

นัยสำคัญต่อเศรษฐกิจโลก

การควบคุมจุดคอขวด โดยเฉพาะอย่างยิ่งในขั้นตอนการแปรรูปนี้เอง ที่มอบอำนาจต่อรองมหาศาลให้กับจีนเหนืออุตสาหกรรมปลายน้ำที่มีมูลค่ารวมกันนับล้านล้านดอลลาร์ ซึ่งล้วนแต่เป็นอุตสาหกรรมแห่งอนาคตที่ขับเคลื่อนเศรษฐกิจโลก ไม่ว่าจะเป็น

• ยานยนต์ไฟฟ้า (EVs) : มูลค่าตลาดประมาณ 784 พันล้านดอลลาร์
• สมาร์ทโฟน (Smartphones) : มูลค่าตลาดประมาณ 435 พันล้านดอลลาร์
• คอมพิวเตอร์ (PCs) : มูลค่าตลาดประมาณ 220 พันล้านดอลลาร์
• กังหันลม (Wind Turbines) : มูลค่าตลาดประมาณ 150 พันล้านดอลลาร์

ดังนั้น การเปลี่ยนแปลงนโยบายใดๆ ที่เกี่ยวข้องกับการส่งออกแร่ธาตุหายากของจีน จึงไม่ได้ส่งผลกระทบแค่ในเชิงการค้า แต่เป็นการสั่นคลอนรากฐานความมั่นคงทางเศรษฐกิจและเทคโนโลยีของโลกโดยตรง

วิเคราะห์มาตรการควบคุมการส่งออกฉบับใหม่ของจีนและนัยต่อเศรษฐกิจโลก

โดยล่าสุด (9 ต.ค.2025) กระทรวงพาณิชย์ของสาธารณรัฐประชาชนจีน (Ministry of Commerce – MOFCOM) ได้เผยแพร่ประกาศอย่างเป็นทางการจำนวน 6 ฉบับ (หมายเลข 55, 56, 57, 58, 61, และ 62) ซึ่งถือเป็นจุดเปลี่ยนเชิงนโยบายครั้งสำคัญในการบริหารจัดการทรัพยากรเชิงยุทธศาสตร์ของประเทศ การประกาศชุดนี้ไม่ได้เป็นเพียงการปรับปรุงกฎระเบียบ แต่เป็นการยกระดับการควบคุมห่วงโซ่อุปทานโลกอย่างเป็นระบบ โดยอาศัยอำนาจตามกฎหมายควบคุมการส่งออก (Export Control Law – ECL) ที่มีผลบังคับใช้ก่อนหน้านี้

ขอบเขตของรายการสินค้าและเทคโนโลยีภายใต้การควบคุม

มาตรการชุดใหม่นี้ได้ขยายขอบเขตของ “บัญชีรายการควบคุม” (Control List) ให้ครอบคลุมสินค้าและเทคโนโลยีที่มีความอ่อนไหวและมีความสำคัญต่อความมั่นคงทางเศรษฐกิจและเทคโนโลยีสมัยใหม่ โดยสามารถจำแนกกลุ่มที่สำคัญ ได้ดังนี้

• กลุ่มแร่ธาตุหายาก (REEs) ครบวงจร : การควบคุมนี้ครอบคลุมตั้งแต่แร่ดิบที่ผ่านการสกัด สารประกอบออกไซด์ที่ผ่านการแปรรูป ไปจนถึงโลหะผสมแร่หายาก ซึ่งเป็นการควบคุมตลอดทั้งห่วงโซ่มูลค่าเพื่อปิดช่องว่างในการส่งออกวัตถุดิบขั้นกลาง
• อุปกรณ์และเทคโนโลยีการผลิตแม่เหล็ก : มาตรการนี้ไม่ได้จำกัดอยู่แค่ตัวผลิตภัณฑ์ (แม่เหล็ก) แต่ขยายไปถึงการควบคุม “เทคโนโลยีสองทาง” (Dual-use Technology) ที่ใช้ในการผลิตด้วย การควบคุมเครื่องจักรและองค์ความรู้ในการผลิตแม่เหล็กสมรรถนะสูง ถือเป็นความพยายามในการสกัดกั้นไม่ให้ประเทศคู่แข่งสามารถสร้างฐานการผลิตที่เป็นอิสระของตนเองได้ในระยะเวลาอันสั้น
• วัสดุสำหรับแบตเตอรี่และกราไฟต์สังเคราะห์ : ซึ่งเป็นองค์ประกอบสำคัญของขั้วแอโนดในแบตเตอรี่ลิเธียมไอออน สะท้อนถึงเจตนาในการควบคุมห่วงโซ่อุปทานของอุตสาหกรรมยานยนต์ไฟฟ้า (EV) ทั้งระบบ ตั้งแต่มอเตอร์ (ที่ใช้แม่เหล็กแร่หายาก) ไปจนถึงแบตเตอรี่ ซึ่งเป็นแนวทางที่จีนเคยใช้มาแล้วกับการควบคุมการส่งออกแกรไฟต์ในปี 2023

การบังคับใช้นอกอาณาเขต นวัตกรรมเชิงนโยบายที่ทรงพลังที่สุด

ประเด็นที่สร้างแรงสั่นสะเทือนและเป็นที่จับตามองมากที่สุดในมาตรการชุดนี้ คือ การนำหลักการ “การบังคับใช้นอกอาณาเขต” มาใช้อย่างเป็นรูปธรรม โดยกำหนดเงื่อนไขว่า

• สินค้าที่ถูกผลิตขึ้นนอกอาณาเขตประเทศจีน แต่มีการใช้วัตถุดิบหรือชิ้นส่วนที่อยู่ในบัญชีควบคุมของจีนเป็นส่วนประกอบเกินเกณฑ์ที่กำหนดไว้ที่ 0.1% ของมูลค่า อาจจำเป็นต้องยื่นขอใบอนุญาตจาก MOFCOM ก่อนที่จะทำการส่งออกต่อไปยังประเทศที่สาม (Re-export)

หลักการนี้มีความคล้ายคลึงกับกฎ “De Minimis Rule” ของสหรัฐอเมริกา ที่ใช้ควบคุมการส่งออกสินค้าที่ผลิตในต่างประเทศแต่มีส่วนประกอบจากเทคโนโลยีของสหรัฐฯ เกินเกณฑ์ที่กำหนด การที่จีนนำแนวคิดนี้มาปรับใช้กับวัตถุดิบต้นน้ำ ถือเป็นการสร้างเครื่องมือเชิงนโยบายที่ทรงพลังอย่างยิ่ง ตัวอย่างเช่น หากบริษัทในเวียดนามผลิตมอเตอร์ไฟฟ้าเพื่อส่งออกไปเยอรมนี แต่มอเตอร์นั้นใช้แม่เหล็กที่มีส่วนประกอบแร่ธาตุหายากจากจีนเกิน 0.1% บริษัทเวียดนามอาจต้องขอใบอนุญาตจากรัฐบาลจีนก่อนจึงจะส่งออกได้

จากผู้ผลิตสู่ผู้กำกับดูแลห่วงโซ่อุปทานโลก

มาตรการชุดนี้ ซึ่งมีกำหนดขยายผลเต็มรูปแบบในวันที่ 1 ธันวาคม 2025 เป็นการส่งสัญญาณที่ชัดเจนว่า จีนกำลังเปลี่ยนบทบาทของตนเองจากเพียง “ผู้ผลิตรายใหญ่ที่สุดของโลก” (The World’s Factory) ไปสู่การเป็น “ผู้กำกับดูแลห่วงโซ่อุปทานโลก” (A Global Supply Chain Regulator) ในกลุ่มอุตสาหกรรมที่ตนเองครองความได้เปรียบ การเคลื่อนไหวนี้ ได้เปลี่ยนพลวัตของการแข่งขันทางการค้า จากเดิมที่เป็นเรื่องกำแพงภาษี มาสู่การควบคุมกระบวนการผลิตและโลจิสติกส์ทั้งระบบ ซึ่งจะบังคับให้บริษัทข้ามชาติและรัฐบาลทั่วโลกต้องทบทวนยุทธศาสตร์ด้านความมั่นคงของห่วงโซ่อุปทานของตนเองใหม่อย่างเร่งด่วน

วิเคราะห์ผลกระทบเชิงโครงสร้างและยุทธศาสตร์การปรับตัวในยุคหลังการควบคุมส่งออก

การประกาศใช้มาตรการควบคุมการส่งออกทรัพยากรเชิงยุทธศาสตร์ของจีนในเดือนตุลาคม 2025 ไม่ได้เป็นเพียงการสร้างอุปสรรคทางการค้า แต่เป็นตัวเร่งปฏิกิริยาที่จะก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างต่อเศรษฐกิจและห่วงโซ่อุปทานโลกอย่างลึกซึ้ง ผลกระทบที่เกิดขึ้นจะบังคับให้ทั้งภาครัฐและภาคเอกชนทั่วโลกต้องทบทวนและปรับเปลี่ยนยุทธศาสตร์ของตนเองเพื่อรับมือกับภูมิทัศน์การแข่งขันที่เปลี่ยนไป

ผลกระทบเชิงโครงสร้างต่อห่วงโซ่อุปทานและเศรษฐกิจโลก

มาตรการของจีนมีแนวโน้มที่จะสร้างผลกระทบที่ซับซ้อนและเชื่อมโยงกันในหลายมิติ ดังนี้

• การแบ่งส่วนของห่วงโซ่อุปทาน (Supply Chain Fragmentation) : แนวคิดห่วงโซ่อุปทานโลกที่เน้นประสิทธิภาพสูงสุด (Hyper-efficiency) ซึ่งพึ่งพิงการผลิตจากแหล่งที่มีต้นทุนต่ำที่สุดกำลังจะสิ้นสุดลง บริษัทข้ามชาติจะถูกบีบให้ต้องประเมินความเสี่ยงทางภูมิรัฐศาสตร์ควบคู่ไปกับต้นทุนการผลิต นำไปสู่การสร้างห่วงโซ่อุปทานคู่ขนาน หรือที่เรียกว่า “การแยกส่วน” (Decoupling) คือ ระบบที่พึ่งพิงจีนและระบบที่ไม่พึ่งพิงจีน การสร้างความซ้ำซ้อนนี้จะทำให้สูญเสียความได้เปรียบจากการประหยัดต่อขนาด (Economies of Scale) และนำไปสู่ต้นทุนการผลิตที่สูงขึ้น ซึ่งท้ายที่สุดแล้วอาจถูกส่งต่อไปยังผู้บริโภคในรูปแบบของราคาสินค้าที่สูงขึ้น ตามที่กองทุนการเงินระหว่างประเทศ (IMF) ได้เคยเตือนไว้เกี่ยวกับต้นทุนของการแบ่งส่วนทางเศรษฐกิจ
• ความเสี่ยงด้านการดำเนินงานและต้นทุนทางการเงิน (Operational Risks and Financial Costs) : ความไม่แน่นอนจากกระบวนการขอใบอนุญาตส่งออกจะสร้างความเสี่ยงอย่างมากต่อการวางแผนการผลิต บริษัทต่างๆ ไม่สามารถดำเนินงานภายใต้หลักการ “ทันเวลาพอดี” (Just-in-Time) ได้อีกต่อไป แต่จำเป็นต้องเพิ่มการถือครองสต็อกวัตถุดิบ (Safety Stock) เพื่อป้องกันการหยุดชะงักของการผลิต การกักตุนสต็อกที่เพิ่มขึ้นนี้จะส่งผลโดยตรงต่อ เงินทุนหมุนเวียน (Working Capital) ของบริษัท ทำให้สภาพคล่องลดลงและเพิ่มต้นทุนทางการเงินในการบริหารจัดการสินค้าคงคลัง
• การแข่งขันด้านการกักตุนเชิงยุทธศาสตร์ (The Race for Strategic Stockpiling) : ในระดับมหภาค รัฐบาลของประเทศต่างๆ จะมองว่า แร่ธาตุหายากและแร่ธาตุวิกฤตอื่นๆ เป็นสินทรัพย์ความมั่นคงแห่งชาติ คล้ายคลึงกับ “คลังสำรองน้ำมันเชิงยุทธศาสตร์” (Strategic Petroleum Reserve) แนวโน้มนี้จะนำไปสู่การแข่งขันเพื่อสร้างคลังสำรองแร่ธาตุเชิงยุทธศาสตร์แห่งชาติ การกักตุนในระดับรัฐบาลนี้จะสร้างอุปสงค์ใหม่ในตลาดซึ่งไม่ได้มาจากการใช้งานจริงในภาคอุตสาหกรรม และอาจนำไปสู่ความผันผวนของราคาที่รุนแรงยิ่งขึ้น

ยุทธศาสตร์การปรับตัว การตอบสนองของภาครัฐและภาคเอกชน

เพื่อรับมือกับความท้าทายดังกล่าว ทั้งภาครัฐและภาคเอกชนจำเป็นต้องปรับตัวเชิงยุทธศาสตร์ครั้งใหญ่

• เร่งสร้างห่วงโซ่อุปทานทางเลือกโดยภาครัฐ : รัฐบาลของสหรัฐอเมริกาและพันธมิตรจะถูกกระตุ้นให้ต้องออกมาตรการเชิงรุกเพื่อสร้างความมั่นคงทางทรัพยากร คาดว่าจะมีการออกนโยบายอุตสาหกรรมขนาดใหญ่ในลักษณะเดียวกับ “กฎหมาย CHIPS and Science Act” ของสหรัฐฯ หรือ “กฎหมายวัตถุดิบวิกฤต (Critical Raw Materials Act)” ของสหภาพยุโรป ซึ่งมุ่งเน้นการให้เงินอุดหนุนเพื่อส่งเสริมการสำรวจ, การสกัด และที่สำคัญที่สุด คือ การสร้างโรงงานแปรรูปแร่ธาตุหายาก ภายในประเทศหรือในกลุ่มประเทศพันธมิตร (Friend-shoring) อย่างไรก็ตาม กระบวนการนี้ต้องใช้เงินลงทุนมหาศาลและใช้เวลาในการพัฒนาเทคโนโลยีและก่อสร้างนานหลายปี
• ปรับเปลี่ยนกลยุทธ์ของภาคเอกชน : บริษัทเทคโนโลยีและผู้ผลิตทั่วโลกจะเปลี่ยนผ่านจากกลยุทธ์ที่เน้น “ต้นทุนต่ำที่สุด” ไปสู่กลยุทธ์ที่เน้น “ความยืดหยุ่นและความทนทานสูงสุด” (Resilience) โดยจะมีการนำกลยุทธ์ “การจัดหาจากสองแหล่ง” (Dual Sourcing) หรือหลายแหล่ง (Multi-Sourcing) มาใช้อย่างจริงจัง แม้ว่าการทำเช่นนี้จะทำให้ต้นทุนสูงขึ้น แต่ก็เป็นราคาที่จำเป็นต้องจ่ายเพื่อลดความเสี่ยงจากการพึ่งพิงซัพพลายเออร์เพียงรายเดียวหรือประเทศเดียว

สู่กระบวนทัศน์ใหม่ของ “ระบบธรรมาภิบาลทรัพยากร” มาตรการควบคุมการส่งออกของจีนได้เปลี่ยนสถานะของแร่ธาตุหายากจากสินค้าโภคภัณฑ์ (Commodity) ให้กลายเป็นเครื่องมือทางภูมิรัฐศาสตร์ (Geopolitical Instrument) อย่างสมบูรณ์ โลกกำลังก้าวเข้าสู่กระบวนทัศน์ใหม่ของ “ระบบธรรมาภิบาลทรัพยากร” (Resource Governance System) ที่ซึ่งการเข้าถึงวัตถุดิบเชิงยุทธศาสตร์จะถูกควบคุมโดยกฎหมายความมั่นคงแห่งชาติ นี่คือ จุดเปลี่ยนที่จะกำหนดภูมิทัศน์การแข่งขันทางเทคโนโลยีและเศรษฐกิจโลกไปอีกหลายทศวรรษข้างหน้า โดยมีแนวโน้มไปสู่ระบบที่แตกแยกออกเป็นขั้วอำนาจ มีความยืดหยุ่นมากขึ้น แต่ก็มีประสิทธิภาพน้อยลงและมีต้นทุนสูงขึ้น

ผลกระทบเชิงโครงสร้างต่อเศรษฐกิจไทย เมื่อ “แร่ธาตุหายาก” กลายเป็นอาวุธทางภูมิรัฐศาสตร์

การที่จีนประกาศใช้มาตรการควบคุมการส่งออก “แร่ธาตุหายาก” (Rare Earth Elements – REEs) และเทคโนโลยีที่เกี่ยวข้อง ถือเป็นจุดเปลี่ยนครั้งประวัติศาสตร์ที่สั่นสะเทือนรากฐานของห่วงโซ่อุปทานโลก สำหรับประเทศไทย ซึ่งมีสถานะเป็นฐานการผลิตสำคัญในอุตสาหกรรมอิเล็กทรอนิกส์และยานยนต์ การเคลื่อนไหวครั้งนี้มิได้เป็นเพียงข่าวสารจากต่างประเทศ แต่คือความท้าทายโดยตรงต่อเส้นเลือดใหญ่ทางเศรษฐกิจและความมั่นคงทางอุตสาหกรรมของประเทศอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

โดยการประเมินผลกระทบที่อาจเกิดขึ้นกับประเทศไทยในหลากหลายมิติ โดยพิจารณาจากโครงสร้างอุตสาหกรรมและการพึ่งพิงห่วงโซ่อุปทานโลก เพื่อฉายภาพความท้าทายและแนวทางการปรับตัวเชิงยุทธศาสตร์ที่จำเป็นในภาวะการณ์ใหม่นี้

ศูนย์กลางผลกระทบ : อุตสาหกรรมยานยนต์ไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์ขั้นสูง

ประเทศไทยไม่ได้เป็นผู้เล่นในตลาดการสกัดหรือแปรรูปแร่ธาตุหายากโดยตรง แต่สถานะ “ปลายน้ำ” ในฐานะผู้ผลิตและประกอบผลิตภัณฑ์ขั้นสุดท้าย คือ จุดเปราะบางที่สำคัญที่สุด ผลกระทบจะเกิดขึ้นอย่างรุนแรงในสองกลุ่มอุตสาหกรรมเป้าหมายของประเทศ

• อุตสาหกรรมยานยนต์ไฟฟ้า (EVs) : นโยบายผลักดันให้ไทยเป็นฐานการผลิตยานยนต์ไฟฟ้าในภูมิภาคอาจเผชิญกับอุปสรรคครั้งใหญ่ หัวใจสำคัญของมอเตอร์ไฟฟ้าสมรรถนะสูงในรถยนต์ EV คือ แม่เหล็กถาวรนีโอไดเมียม (NdFeB) ซึ่งต้องพึ่งพิงแร่ธาตุหายากอย่างนีโอไดเมียมและดิสโพรเซียมที่จีนควบคุมการผลิตและการแปรรูปไว้เกือบทั้งหมด การควบคุมการส่งออกของจีนอาจส่งผลให้ผู้ผลิตยานยนต์ในไทย ไม่ว่าจะเป็นค่ายรถยนต์จากญี่ปุ่น ยุโรป หรือแม้แต่จีนเอง ประสบปัญหาขาดแคลนชิ้นส่วนสำคัญ หรือต้องเผชิญกับต้นทุนที่สูงขึ้นอย่างกะทันหัน ซึ่งจะบั่นทอนขีดความสามารถในการแข่งขันและอาจชะลอการเปลี่ยนผ่านสู่ยุคยานยนต์ไฟฟ้าของประเทศ
• อุตสาหกรรมอิเล็กทรอนิกส์และชิ้นส่วน : ประเทศไทยเป็นหนึ่งในผู้ผลิตฮาร์ดดิสก์ไดรฟ์ (HDD) และชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์รายใหญ่ของโลก ซึ่งผลิตภัณฑ์เหล่านี้จำเป็นต้องใช้แม่เหล็กขนาดเล็กที่ทรงพลังจากแร่ธาตุหายากเช่นกัน การหยุดชะงักของห่วงโซ่อุปทานในส่วนนี้ไม่เพียงแต่จะกระทบต่อยอดการส่งออกมูลค่ามหาศาล แต่ยังส่งผลต่อการจ้างงานและระบบนิเวศของซัพพลายเออร์ชิ้นส่วนขนาดกลางและขนาดย่อม (SMEs) ที่เชื่อมโยงอยู่กับอุตสาหกรรมนี้อย่างมีนัยสำคัญ

แรงสั่นสะเทือนสู่การลงทุนโดยตรงจากต่างประเทศ (FDI)

ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา ประเทศไทยได้รับอานิสงส์จากยุทธศาสตร์ “China+1” ซึ่งบริษัทข้ามชาติต่างย้ายฐานการผลิตบางส่วนออกมาเพื่อลดความเสี่ยงจากการพึ่งพิงจีนเพียงแห่งเดียว ทว่า มาตรการควบคุมการส่งออก โดยเฉพาะอย่างยิ่งหลักการ “การบังคับใช้นอกอาณาเขต” (Extraterritorial Application) ที่จีนนำมาปรับใช้ ได้สร้างความซับซ้อนและความเสี่ยงระลอกใหม่ให้แก่นักลงทุน

หากโรงงานที่ตั้งอยู่ในประเทศไทยจำเป็นต้องนำเข้าชิ้นส่วนหรือวัตถุดิบที่ใช้แร่ธาตุหายากจากจีนเกินเกณฑ์ที่กำหนด การส่งออกผลิตภัณฑ์สำเร็จรูปจากไทยไปยังประเทศที่สามอาจต้องขึ้นอยู่กับการอนุมัติจากรัฐบาลจีน ความไม่แน่นอนนี้อาจทำให้นักลงทุนชะลอการตัดสินใจขยายการลงทุน หรือแม้กระทั่งทบทวนความน่าดึงดูดของไทยในฐานะฐานการผลิตที่ปลอดภัยจากความเสี่ยงทางภูมิรัฐศาสตร์ ซึ่งจะกระทบต่อเป้าหมายการดึงดูดการลงทุนในอุตสาหกรรมเทคโนโลยีขั้นสูงของประเทศโดยตรง

ความท้าทายเชิงโครงสร้างและวาระแห่งการปรับตัวเชิงยุทธศาสตร์

ผลกระทบที่เกิดขึ้นไม่ใช่ปัญหาเฉพาะหน้า แต่เป็นความท้าทายเชิงโครงสร้างที่บีบคั้นให้ ทั้งภาครัฐและภาคเอกชนไทยต้องปรับกระบวนทัศน์ในการดำเนินงานครั้งสำคัญ

• สำหรับภาครัฐ : รัฐบาลจำเป็นต้องดำเนินนโยบายเชิงรุกมากกว่าการตั้งรับ ไม่ว่าจะเป็นการเจรจาทางการทูตเพื่อสร้างความมั่นคงทางทรัพยากรกับกลุ่มประเทศพันธมิตร ไปจนถึงการปรับเปลี่ยนนโยบายส่งเสริมการลงทุน (BOI) โดยอาจพิจารณาให้สิทธิประโยชน์เพิ่มเติมแก่นักลงทุนที่มีแผนการจัดหาวัตถุดิบจากแหล่งอื่นนอกเหนือจากจีน (Multi-Sourcing) หรือมีการลงทุนด้านการวิจัยและพัฒนาเทคโนโลยีทดแทนที่ไม่ต้องพึ่งพาแร่ธาตุหายาก การสร้าง “คลังสำรองเชิงยุทธศาสตร์” สำหรับวัตถุดิบที่สำคัญอาจเป็นอีกหนึ่งทางเลือกที่ต้องพิจารณาอย่างจริงจังเพื่อสร้างความมั่นคงทางเศรษฐกิจ
• สำหรับภาคเอกชน : ผู้ประกอบการต้องเปลี่ยนผ่านจากแนวคิด “ทันเวลาพอดี” (Just-in-Time) ที่เน้นประสิทธิภาพสูงสุด ไปสู่แนวคิด “เผื่อกรณีฉุกเฉิน” (Just-in-Case) ที่เน้นความยืดหยุ่นและความอยู่รอดของห่วงโซ่อุปทาน การกระจายความเสี่ยงโดยการหาซัพพลายเออร์จากหลากหลายแหล่งที่มา และการลงทุนในเทคโนโลยีการรีไซเคิลแร่ธาตุหายากจากผลิตภัณฑ์ที่หมดอายุการใช้งาน (Urban Mining) จะกลายเป็นยุทธศาสตร์ที่จำเป็นต่อการอยู่รอดในระยะยาว

วิกฤตการณ์ “แร่ธาตุหายาก” ครั้งนี้ คือ สัญญาณเตือนที่ชัดเจนว่า ยุคสมัยของห่วงโซ่อุปทานโลกที่ดำเนินไปอย่างราบรื่น โดยปราศจากการแทรกแซงทางภูมิรัฐศาสตร์ได้สิ้นสุดลงแล้ว สำหรับประเทศไทย ผลกระทบที่เกิดขึ้นเป็นมากกว่าเรื่องการค้า แต่คือ บททดสอบความสามารถในการปรับตัวของโครงสร้างอุตสาหกรรมทั้งระบบ การเปลี่ยนผ่านจากสถานะ “ผู้รับผลกระทบ” ไปสู่ “ผู้เล่นที่ปรับตัวได้อย่างรวดเร็ว” จะเป็นกุญแจสำคัญที่กำหนดอนาคตขีดความสามารถในการแข่งขันและความมั่นคงทางเศรษฐกิจของประเทศในทศวรรษข้างหน้าได้อย่างแท้จริง

ตารางสรุป ข้อมูลสำคัญเกี่ยวกับแร่ธาตุหายาก (REEs)

อ้างอิงจาก bbc,cnn,taylorwessing,anavo,bloomberg,cnbc,sciencenews,cset,aljazeera,reuters,discoveryalert,yahoofinance,china-briefing,idtechex,csis,nytimes,newsecuritybeat,weforum,rareearthexchanges,oxford,krungsri,siliconexpert และ eco-business

ร่วมเป็นส่วนหนึ่งของ “Community สังคมแห่งการลงทุน” เพื่อ เชื่อมต่อ พูดคุย แลกเปลี่ยน ไอเดียการลงทุน มาร่วมสร้างเครือข่ายนักลงทุนให้เติบโตไปด้วยกัน เข้าร่วมกับเรา: efinancethaiconnect